دفاعيه‌اي انتقادي براي مجموعه مستند صراط

چند روزي به آغاز دهه فجر، صدا و سيما پخش مجموعه مستندي را آغاز كرد به نام صراط با مضمون كلي "راهي كه آمده‌ايم". پخش دو ـ سه قسمت از اين مستند كافي بود تا صداي اعتراض برخي همچون دفتر هاشمي رفسنجاني، حسن روحاني و وكيل شهرام جزايري بلند شود.

اعتراض محمد هاشمي، رئيس دفتر بردارش حجت‌الاسلام هاشمي رفسنجاني، معطوف بود به چگونگي نقل و نقد ماجراي پيشنهاد برخي اطرافيان هاشمي براي تغيير قانون اساسي به منظور ادامه رياست جمهوري وي پس از دو دوره تصدي اين پست. وي مدعي شده است كه آن اظهار نظرها ربطي به جناب رفسنجاني نداشته است و به عكس، ايشان در رد آن اعلام موضع نموده كه "مگر در ممكلت قحط‌الرجال است كه چنين كاري انجام بگيرد."* اما همه مي‌دانند كه آقاي هاشمي در تمام مدتي كه اين مباحث طرح مي‌شد به شيوه خودش سكوت كرد و تنها زماني در مقابل آن موضع گرفت كه بازخورد منفي آن در بين مردم، جريانات سياسي و حتي رهبري مشخص شد.
اما حداقل فايده اين مستند آن است كه نسل جوان امروزي كه شايد آن روزها را نديده يا چندان به خاطر نداشته باشد، از برخي واقعيات تاريخي آگاه شود. حداقل فايده اين مستند آن است كه بزرگ‌ترها به ياد بياورند و جوان‌ترها بفهمند كساني آن روز در حال تئوري‌سازي نوعي مادام‌العمري براي رياست جمهوري بودند كه حالا عربده دموكراسي‌طلبي و آزادي‌خواهي‌شان گوش فلك را كر كرده است. آن هم با توجيهاتي از اين قبيل كه "حيف است به استناد يك بند قانون اساسي از خدمات آقاي هاشمي محروم شويم". افرادي مثل عطاءالله مهاجراني و عبدالله نوري!

حداقل فايده اين مستند آن است كه يادآوري شود اولين كسي كه در برابر موج عافيت‌طلبي مسئولان و اشرافي‌گري فرياد زد، رهبري بوده است. حداقل فايده مستند صراط اين است كه مخاطب بداند زماني كه بحث امكان انحلال مجلس به رهبري در شوراي بازنگري قانون اساسي مطرح مي‌شود (آنچنان كه در بسياري كشورهاي سلطنت مشروطه و يا دموكراتيك دنيا براي مقاماتي همچون پادشاه يا رئيس جمهور چنين امكاني وجود دارد)، همين رهبري طي حكمي دستور به حذف اين موضوع از مذاكرات شورا مي‌دهد.

حداقل فايده اين برنامه آن است كه مخاطب بداند چه روزهايي بر كشور گذشته است؛ كشوري كه روزي رسماً جدول خاموشي داشت حالا صادركننده برق شده است. يا بداند كه ملت چه روزگار پرتلاطمي را پشت سر گذاشته است، روزگاري كه مثل حالاي عراق، ترور مردم عادي و مسئولان دولتي چيزي عادي بود.

گرچه به اعتقاد اين قلم، صدا و سيما در توليد چنين برنامه‌هايي نيز به شدت درگير محافظه‌كاري و مصلحت‌سنجي‌هاي بي‌خاصيت است.
چرا نبايد مردم بدانند كه جناب آقاي هاشمي كه هم‌اكنون اين همه طرفدار رأي مردم و آزادي بيان شده‌اند، چه برخوردهاي حذفي نادرستي در مقابل مخالفان و منتقدانشان داشته‌اند؟
يا مثلاً چرا برنامه صراط در بررسي موضوع اشرافي‌گري جملات زير را از رهبري كه در 23 مرداد 70 و تنها دو سال پس از آغاز دولت آقاي رفسنجاني (طي سخناني به شدت انتقادي و تند) بيان شده است پخش نمي‌كند؟
"نمي‏شود ما در زندگي مادّي مثل حيوان بچريم و بغلتيم و بخواهيم مردم به ما به شكل يك اسوه نگاه كنند؛ مردمي كه خيليشان از اوليات زندگي محروم‌اند.
... من و شما همان طلبه يا معلم پيش از انقلابيم. يكي از شماها معلم بود، يكي دانشجو بود، يكي طلبه بود، يكي منبري بود، همه‏مان اين‏طور بوديم؛ اما حالا مثل عروسي اشراف عروسي بگيريم، مثل خانه اشراف خانه درست كنيم، مثل حركت اشراف در خيابانها حركت كنيم! اشراف مگر چگونه بودند؟ چون آنها فقط ريششان تراشيده بود، ولي ما ريشمان را گذاشته‏ايم، همين كافي است؟! نه، ما هم مترفين مي‏شويم."

چرا نبايد صراط به اين موضوع بپردازد كه در دولت آقاي خاتمي و در زمان دبيري آقاي حسن روحاني در شوراي عالي امنيت ملي، كار به جايي رسيد كه ساده‌ترين آزمايش‌هايي كه مرتبط با موضوع هسته‌اي بود در آزمايشگاه‌هاي فيزيك دانشگاهي ممنوع شد؟ و اين از نتايج همان قرارداد سعدآبادي بود كه جناب روحاني از آن به عنوان افتخار ياد مي‌كند!

صدا و سيما هنوز نياموخته است كه حقايق، تعيين‌كننده مصالح است.

* نقل به مضمون

اين نوشته در: پايگاه جام‌نيوز
                  پايگاه صراط‌نيوز
                  پايگاه قاصدنيوز
                  پايگاه نداي انقلاب

نگاهي ديگر به خطبه‌هاي رهبري

حضور رهبر معظم انقلاب در نماز جمعه، معمولاً خبرساز است، چه از جنبه حضور مردم و چه از لحاظ سخناني كه از سوي ايشان طرح مي‌شود. اما نماز جمعه 14 بهمن 90 از نظر شرايط زماني خاص بود. نگاهي بيندازيم به شرايط موجود. از يك سو اين آيين عبادي‌ـ سياسي در روزهاي دهه فجر و ايام سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي واقع شده بود و از طرفي در آغاز هفته وحدت قرار داشت. از اين گذشته طي ماه‌هاي اخير اقدامات تبليغاتي و عملي غرب و اسرائيل بر ضد ايران به صورت محسوسي اوج گرفته است، از اعمال و يا تهديد به تحريم‌هاي متنوع گرفته تا ترور دانشمند هسته‌اي ايران، شهيد احمدي روشن. و ديگر اينكه كمتر از يك ماه ديگر انتخابات مجلس نهم برگزار خواهد شد. اضافه كنيد تحولات بين‌المللي را؛ موضوع بيداري اسلامي در منطقه خاورميانه و شمال آفريقا و اعتراضات ضد نظام سرمايه‌داري در آمريكا و اروپا. طبيعي است كه در چنين شرايطي رهنمودهاي رهبر انقلاب از اهميت و در عين حال حساسيت ويژه‌اي برخوردار است.

اولويت‌ها و محورهاي بيانات ايشان، بسيار متفاوت است از آن چيزي كه در جريان فعلي رسانه‌اي كشور وجود دارد. دقت در محورهاي بيانات، حجم اختصاص يافته به هر كدام و ميزان تأكيد بر آنها مي‌تواند روشنگر دغدغه‌هاي رهبري يا به عبارتي اولويت‌هاي كلان نظام باشد؛ چه از حيث موضوعات و چه از حيث استراتژي.
محورهاي موضوعي مورد بحث ايشان را مي‌توان به ترتيب زير خلاصه نمود:
1ـ بيان نقاط قوت نظام از جمله غلبه بر چالش‌ها، دستاوردها و خدمات اقتصادي و عمراني، پيشرفت‌هاي علمي به ويژه در شرايط تحريم، ارتقاء جايگاه بين‌المللي و مواردي از اين دست.
2ـ تبيين نقاط ضعف نظام از قبيل ميل به اشرافي‌گري، دنياطلبي و مصرف‌زدگي در بين مردم و به ويژه مسئولان، كاستي در پيشرفت‌هاي معنوي و نرسيدن به نقطه مطلوب در عدالت اجتماعي.
3ـ آنچه بايد براي رفع نقاط ضعف انجام پذيرد از جمله مسئوليت‌پذيري متقابل مسئولان، قواي سه‌گانه و مردم، غافل نشدن از اصول، حفظ اتحاد و همدلي، فريب نخوردن از دشمنان و پرهيز از تنبلي و كم‌كاري.
4ـ تبيين شرايط منطقه، بيداري اسلامي و نتايج آن از جمله ضعف رژيم صهيونيستي، مظلوميت مردم بحرين، پاسخ به ادعاي حكام بحرين در مورد دخالت ايران در آن كشور، تصريح به دخالت ايران در پيروزي جنگ سي و سه روزه و جنگ بيست و دو روزه.
5ـ تحليل شرايط جهان غرب و ضعف سياسي و اقتصادي اروپا و آمريكا.
6ـ تبيين بحث تحريم و تهديد غرب و آمريكا بر ضد ايران و منافع آن.
7ـ بيان نكاتي درباره انتخابات از جمله لزوم مشاركت مردم و مصونيت‌آفريني انتخابات، اهميت شكل‌گيري مجلس صالح، سالم و قوي، موضوع صلاحيت‌ها و هشدار درباره توطئه دشمنان.
8ـ تبيين شرايط منطقه و بيداري اسلامي با رويكرد به مخاطبان عرب.


حال بر اساس اين محورهاي موضوعي برخي از موارد را مي‌توان به عنوان محورهاي استراتژيك اين بيانات استنباط نمود.

1ـ اميد و پيشرفت؛ بيان نقاط قوت نظام به ويژه پيشرفت‌هاي علمي از يك طرف و اقداماتي كه براي رفع نقاط ضعف لازم است را مي‌توان از جنبه‌هاي اميدآفرين سخنان ايشان برشمرد. همچنين تبيين شرايط منطقه و جهان و تحليل بحث تحريم‌ها و منافع آن براي كشور نيز از بخش‌هايي است كه براي مخاطب ايجاد اميد و انگيزه مي‌كند. بيان منافع تشكيل مجلس قوي و سالم نيز از اين قسم است.

2ـ عبرت، واقع‌بيني و در عين حال آرمان‌خواهي؛ يادآوري نقاط ضعف، اشاره به اينكه گاهي بعضي لبخند دشمنان را باور كرده‌اند، ابراز نارضايتي از وضع موجود عدالت اجتماعي و همين‌طور پيشرفت‌هاي معنوي، اشاره به برخي جدل‌ها ميان قواي سه‌گانه و يادآوري فتنه 88 در ميان بحث انتخابات و البته لزوم تلاش براي رفع آنها همه و همه گوياي اين حقيقت است كه براي رشد و پيشرفت كشور، فارغ از شعارها و احساسات، بايد واقع‌بينانه نقاط ضعف و همچنين آسيب‌ها را شناخت و آنها را چاره كرد. توجه دادن به خطرات و آسيب‌هاي در كمين انقلاب‌هاي منطقه نيز حاصل همين نگاه واقع‌بينانه است.

3ـ مشاركت مردمي؛ در بحث مسئوليت‌پذيري براي رفع نقاط ضعف، پرهيز از آسيب‌ها، مقابله با تحريم‌ها و تبديل آنها به فرصت و همچنين موضوع انتخابات، رهبر انقلاب عموم مردم را مخاطب قرار دادند. اين بدان معناست كه در نگاه كلان، رشد، پيشرفت و اقتدار كشور منوط به مشاركت عمومي است و بدون حضور واقعي مردم محقق نخواهد شد.

4ـ عزت و اقتدار؛ تحليل ارائه شده درباره تحريم‌ها و تهديدها از يك طرف و تهديد متقابل آمريكا از سوي ايران از طرف ديگر و همچنين تأكيد بر كمك علني ايران به هر ملتي كه با رژيم صهيونيستي مبارزه كند (از جمله جنگ سي و سه روزه و بيست و دو روزه) گوياي اقتدار نظام است. اضافه كنيد كنايه ظريف به حكام بحرين مبني بر اينكه اگر ايران در آنجا دخالت مي‌كرد، اوضاع به گونه اي ديگر مي‌شد!

5ـ صراحت و صداقت؛ رهبر انقلاب بدون تعارف نقاط ضعف را گوشزد و از ميل به تجمل و اشرافي‌گري به ويژه در مسئولان انتقاد مي‌كنند. اعلام نارضايتي از وضعيت عدالت اجتماعي و يا اشاره به جدل‌هاي مسئولان حاكي از آن است كه رهبري مردم را محرم مسائل مي‌شمرند.

6ـ اشداء علي الكفار، رحماء بينهم؛ رهنمودهاي رهبر انقلاب در خصوص لزوم وحدت و همدلي، فريب نخوردن از دشمن و همين‌طور هشدار جدي و مؤكد به ملت‌هاي منطقه مبني بر پرهيز از درگير شدن در بازي‌هاي قومي و فرقه‌اي و افتادن در دام دموكراسي درجه دوم تقليدي و مرعوب شدن از آمريكا و ناتو و يا اعتماد به آنها همگي حاكي از توجه جدي به اين آموزه مهم قرآني است.

7ـ امت اسلامي؛ رهبر انقلاب ضمن اعلام آمادگي نظام و ملت جمهوري اسلامي ايران براي همكاري و خدمت متقابل، ملت‌هاي منطقه را دعوت به اتحاد بدون توجه به ايران‌هراسي‌هايي همانند امپرياليزم ايراني و شيعي مي‌كنند و هزينه‌ها و تهديدهاي متوجه ايران را به علت اسلام‌گرايي و امت‌گرايي جمهوري اسلامي مي‌دانند.

در مدت پخش مجموعه تلويزيوني "تا ثريا" از شبكه يك سيما، ديدگاه‌هاي موافق و مخالف زيادي درباره آن منتشر شد. يكي از ايرادهايي كه به اين سريال گرفته مي‌شود، تلخ بودن آن است. برخي نيز علي‌رغم آنكه از سريال تمجيد كرده‌اند از نحوه فيلمبرداري و زاويه‌هاي عجيب آن شكايت كرده‌اند. واقعيت آن است كه راقم اين سطور با تلخ بودن مجموعه‌هاي تلويزيوني مشكلي ندارد. مسئله آنجاست كه "تا ثريا" بيش از آنكه تلخ باشد، اضطراب‌آفرين است و اتفاقاً نحوه فيلمبرداري سريال نيز دقيقاً به همين علت، چنين انتخاب شده است. سيروس مقدم نشان داده است كه تمايل زيادي براي انتقال اضطراب و نگراني حتي بي‌مورد به مخاطب خود دارد. اين نوع فيلمبرداري در كارهاي قبلي مقدم نيز مسبوق به سابقه است؛ اغما، پيامك از ديار باقي، زير هشت و حتي پايتخت، اما به نظر مي‌رسد اوج آن در مجموعه "تا ثريا" باشد.

گويا در ماه‌هاي ابتدايي سال دستورالعملي مبني بر پرهيز از ساخت مجموعه‌هاي تلخ در تلويزيون صادر شده است. اگر "تا ثريا"‌صرفاً تلخ بود، قابل چشم‌پوشي بود. ايرادي ندارد كه در كنار مجموعه‌هاي تاريخي، طنز، خانوادگي و اميدآفرين، سريال‌هاي تلخ نيز ساخته و پخش شوند. مگر سريال "زير تيغ" تلخ نبود؟ شايد "زير تيغ" را بتوان يكي از تلخ‌ترين و تأثرآميزترين مجموعه‌هاي تلويزيوني برشمرد، به ويژه با آهنگسازي بي‌نظير حسين عليزاده. اما همين مجموعه در عين حال آرامش‌بخش و تأمل‌برانگيز است. اين سريال شاهد خوبي است بر اين مدعا كه مي‌توان اثري درام ساخت، اما در عين حال بيننده نه تنها دچار اضطراب نشود بلكه احساس آرامش كند.

غالب افراد اجتماع پس از روزي پردغدغه، خسته از تلاش روزانه و احياناً افسرده از عوارض زندگي امروزين شهري، ساعتي را پاي تلويزيون مي‌نشينند؛ حال جناب آقاي مقدم به هر طريق ممكن ـ‌چه از طريق داستان و چه از طريق نحوه فيلمبرداري و يا جز آن‌ـ با اعصاب و روان آنان بازي مي‌كند و برايشان اضطرابي ناخودآگاه مي‌آفريند.
سيروس مقدم برخي از ظرافت‌هاي ساخت سريال از جمله تعليق و درهم‌تنيدگي روايت داستاني را خوب آموخته است و به كار مي‌گيرد؛ اما اشتباهاً اضطراب و استرس را به جاي هيجان فهميده است. به نظر مي‌رسد مديران تلويزيون به جاي ممنوعيت ساخت آثار تلخ ـ‌كه اتفاقاً در جاي خود لازم است‌ـ بايد ساخت آثار اضطراب‌آفرين و استرس‌زا را ممنوع كنند. چه بسا شايسته بود تا براي ديدن همين سريال نيز هشدار در مورد محدوديت سني اعلام مي‌شد.
شايد اگر سيروس مقدم با همين ابزارها و ترفندها سراغ ژانر وحشت برود بهتر از ساخت سريال‌هاي مناسبتي و ديني باشد. هر چه باشد، تكليف بيننده معلوم است، قرار است بترسد و دانسته اضطراب را تجربه كند.

يكي ديگر از سوژه‌هايي كه سيروس مقدم به شكل سؤال‌برانگيزي به آن تمايل نشان مي‌دهد، موضوع ازدواج مجدد، فاش شدن ازدواج‌هاي پنهاني و عشق‌هاي چندضلعي است. به جز "تا ثريا" اين مضامين در برخي آثار ديگر او از جمله نرگس، اغما و پيامك از ديار باقي نيز مشهود است.

و اما نكته مهمي كه از حيث محتوا مي‌توان در مورد سريال "تا ثريا" بدان اشاره كرد، نحوه برخورد داستان با شخصيت اصلي يعني ثريا با بازي خوب آزيتا حاجيان است. سريال مدعي است كه عواقب خطرناك ربا را به تصوير مي‌كشد. اما هر بيننده‌اي متوجه مي‌شود كه بلا و مصيبتي كه بر سر ثريا آوار مي‌شود بسيار بيشتر از گرفتاري‌هايي است كه براي شخصيت آقا رضا با بازي روان مهران احمدي پيش مي‌آيد. در حالي كه شخصيت ثريا به هيچ عنوان قصد گرفتن ربا نداشته است و حتي براي اطمينان قراردادش را به كارشناس مذهبي نشان داده است، اما آقا رضا آگاهانه اقدام به گرفتن پول نزول و دادن ربا كرده است. معتقد نيستم كه تعمدي در اين‌باره وجود دارد، اما قطعاً بي‌توجهي و كج‌سليقگي بوده است، چرا كه نمي‌توان از تأثيرات ناخودآگاه چنين نكاتي بر بيننده غافل بود.

اين يادداشت در: پايگاه الف
                     پايگاه جهان‌نيوز
                     پايگاه جام‌نيوز
                     پايگاه رويداد
                     رسانه فردا
                     پايگاه رعدنيوز
                     پايگاه زلال‌نيوز